नेपालमा पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, जनकपुर र भगवान् बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी छन्। दर्शन गर्न आउनुभएको होस् वा घुम्न मात्र, त्यहाँ कसरी पुग्ने र स्वागतयोग्य पाहुना कसरी बन्ने, यहाँ छ।
हालको सूचना: कैलाशका नियम हरेक वर्ष फेरिन्छन्। बुक गर्नुअघि आफ्नो सञ्चालक र भारतको विदेश मन्त्रालयसँग २०२७ को व्यवस्था बुझ्नुहोला (नोभेम्बर २०२६ सम्मको जानकारी)।
मुख्य कुराहरू
पशुपतिनाथको मूल गर्भगृहमा हिन्दूहरू मात्र प्रवेश गर्न पाउँछन्; घाटबाट भने जो कोहीले हेर्न सक्छन्।
मुक्तिनाथ करिब ३,८०० मिटरमा छ, जहाँ लेक लाग्न सक्छ, त्यसैले बिस्तारै जानुहोला, खासगरी मुटु वा फोक्सोको समस्या छ भने।
मुक्तिनाथ जान अन्नपूर्ण (ACAP) अनुमतिपत्र चाहिन्छ; भारतीयहरूले सार्क दर NPR १,००० तिर्छन्।
लुम्बिनीमा भारतीय नागरिकले पवित्र उद्यान र मायादेवी मन्दिरका लागि दिनको NPR ८० तिर्छन्।
मन्दिरमा जुत्ता फुकाल्नुहोस्, भनिएको ठाउँमा छालाका सामान बाहिरै राख्नुहोस्, र स्तूपको परिक्रमा घडीको सुईको दिशामा गर्नुहोस्।
हिन्दू तीर्थस्थल
पशुपतिनाथ बिहान ४ बजेदेखि राति ९ बजेसम्म खुला रहन्छ, र भारतीय नागरिकलाई प्रवेश निःशुल्क छ। भित्र छालाका सामान र फोटो खिच्न पाइँदैन। कोषको वेबसाइटमा साँझको आरतीका दुई फरक समय छन्, त्यसैले सोही दिन बुझ्नुहोला।
सीताको जन्मस्थल जनकपुरमा जानकी मन्दिर छ। रामनवमी (करिब अप्रिल) र विवाह पञ्चमी (करिब डिसेम्बर) मा ठूलो भीड लाग्छ। काठमाडौंबाट उडान छ, र बिहारको जयनगरबाट जनकपुर नजिकको कुर्थासम्म रेल चल्छ।
मनकामना काठमाडौं–पोखरा सडकको कुरिनटारबाट केबलकारमा १० मिनेटको बाटो हो; शनिबार र मंगलबार सबैभन्दा भीड हुन्छ।
काठमाडौंबाट २२ किमी टाढाको दक्षिणकालीमा मंगलबार र शनिबार सबैभन्दा भीड हुन्छ, जुन दिन पशुबलि दिइन्छ। केही पाहुनालाई यो हेर्न गाह्रो लाग्न सक्छ।
थमेलबाट ९ किमी उत्तरको बूढानीलकण्ठमा एउटै ढुङ्गामा कुँदिएका सुतेका विष्णु छन्; यहाँको मेला हरिबोधिनी एकादशी (अक्टोबर वा नोभेम्बर) मा लाग्छ।
४,३८० मिटरमा रहेको पवित्र गोसाइँकुण्डमा जनै पूर्णिमा (जुलाई वा अगस्ट) मा तीर्थयात्रीको भीड लाग्छ। लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्जको धुन्चेबाट त्यहाँ पुग्न एकदेखि दुई दिन हिँड्नुपर्छ।
मुक्तिनाथ र उचाइ
तीर्थयात्रीहरू यहाँका १०८ धारामा स्नान गर्छन्, र छेउको ज्वालामाई मन्दिरमा अखण्ड ज्योति बलिरहन्छ।
धेरैजसो पोखराबाट जोमसोम उडेर त्यहाँबाट सडकमार्ग जान्छन्। उडान बिहान मात्र हुन्छ, किनभने पछि बलियो हावाले उडान रोकिन्छ। बेनी हुँदै पूरै सडकमार्गबाट पनि जान सकिन्छ।
जतिसुकै तन्दुरुस्त भए पनि लेक जो कोहीलाई लाग्न सक्छ, र छिटो उडेर माथि पुग्दा जोखिम बढ्छ। टाउको दुख्ने, वाकवाकी लाग्ने वा थकाइ केही घण्टाभित्रै सुरु हुन सक्छ। लक्षण बढ्दै गए कृपया तल झर्नुहोस्; ३०० मिटर झर्दा पनि फरक पर्छ।
मुटु वा फोक्सोको रोग भएकाले पहिले डाक्टरलाई देखाउनुपर्छ, र दुई दिनसम्म मदिरा नपिउनु बुद्धिमानी हुन्छ।
अन्य विदेशीका लागि ACAP शुल्क NPR ३,००० छ, र चेकपोस्टमा किन्दा दोब्बर लाग्छ। ट्रेक नगर्ने तीर्थयात्रीलाई TIMS कार्ड चाहिन्छ कि चाहिँदैन, हामीले पुष्टि गर्न सकेनौं, त्यसैले अनुमतिपत्र किन्दा सोध्नुहोला।
बौद्ध तीर्थस्थल
लुम्बिनीको पवित्र उद्यानमा मायादेवी मन्दिर र अशोक स्तम्भ छन्। जुत्ता फुकाल्नुहोस्, शालीन पहिरन लगाउनुहोस्, र खानेकुरा तथा पेय बाहिरै राख्नुहोस्।
फैलिएको विहार क्षेत्रमा धेरै देशका गुम्बा छन्; साइकल वा साइकल रिक्सा भए सजिलो हुन्छ।
लुम्बिनी भैरहवा विमानस्थलबाट २२ किमी टाढा छ। गोरखपुरबाट बस वा ट्याक्सीमा सुनौली नाका आउनुहोस्; हाम्रो नेपाल कसरी आउने गाइड हेर्नुहोस्।
बौद्धनाथ र स्वयम्भूनाथमा तीर्थयात्रीहरू माने घुमाउँदै घडीको सुईको दिशामा परिक्रमा गर्छन्। स्वयम्भूनाथका बाँदरले टोक्न सक्छन्, त्यसैले खानेकुरा लुकाएर राख्नुहोला।
पूर्वजन्मका एक बुद्धले भोकाएकी बाघिनीलाई आफ्नो शरीर खुवाएको मानिने नमोबुद्ध धुलिखेल वा पनौतीबाट करिब तीन घण्टाको पैदल बाटो हो।
चलन र सम्मान
केही हिन्दू मन्दिरमा गैरहिन्दूलाई प्रवेश दिइँदैन, त्यसैले ढोकामा लेखिएको सूचना हेर्नुहोला। मानिस वा पूजाविधिको फोटो खिच्नुअघि सोध्नुहोला।
पशुपतिनाथमा दाहसंस्कार खुला ठाउँमा हुन्छ। अन्त्येष्टि परिवारको निजी शोक हो, त्यसैले कृपया टाढै बस्नुहोला र चितानजिक क्यामेरा नचलाउनुहोला।
दिँदा-लिँदा दाहिने हात प्रयोग गर्नुहोस्, कुनै कुरालाई खुट्टाले नछुनुहोस्, र कसैको टाउको नछुनुहोस्।
पशुपति क्षेत्र विकास कोषले पूजाको दररेट अनलाइन प्रकाशित गर्छ, कसैसँग मूल्य तय गर्नुअघि हेर्नु राम्रो।
भारतीय पाहुना: कुन भारतीय नोट ल्याउन मिल्छ र UPI बाट कसरी तिर्ने, हाम्रो पैसासम्बन्धी गाइडमा छ।
चाडपर्व
महाशिवरात्रि (फेब्रुअरी वा मार्च) मा भारतबाट साधुहरू आउँछन् र पशुपतिनाथमा ठूलो भीड लाग्छ। तीज (अगस्ट वा सेप्टेम्बर) मा रातो पहिरनमा सजिएका महिलाले मन्दिर भरिन्छ।
दशैं (सेप्टेम्बरदेखि नोभेम्बर) र तिहार (अक्टोबर वा नोभेम्बर) पारिवारिक चाड हुन्, र मानिसहरू घर फर्कने भएकाले यातायातमा भीड हुन्छ।
बुद्ध जयन्ती अप्रिल वा मेको पूर्णिमामा पर्छ; त्यो दिन स्वयम्भूनाथ निःशुल्क हुन्छ।
नेपाल हुँदै कैलाश मानसरोवर
सन् २०२६ मा तीर्थयात्रीहरू केरुङ (रसुवा हुँदै) र हिल्सा (हुम्ला हुँदै) बाट तिब्बत पसे; तातोपानी नाका बन्द थियो। यात्राको मौसम प्रायः जुनदेखि अगस्टसम्म हुन्छ।
जुन २०२६ मा करिब ५२ भारतीय चिनियाँ भिसा र अनुमतिपत्रबिना काठमाडौंमा अलपत्र परे। भारतको विदेश मन्त्रालयले तीर्थयात्रीलाई दर्ता भएको सञ्चालकमार्फत जान र सबै कागजात हातमा नआएसम्म यात्रा सुरु नगर्न आग्रह गर्छ।
उल्लेखित स्रोतमा आधारित सामान्य जानकारी, ग्यारेन्टी होइन। नियम, शुल्क र बाटोको अवस्था फेरिन्छ; जानुअघि आधिकारिक स्रोत वा दर्ता भएको ट्रेकिङ एजेन्सीसँग पक्का गर्नुहोस्।